de Rode Muur

Plakplek voor lovende, kritische en leerzame boekbesprekingen

De sympathisant- Viet Thanh Nguyen

De hoofdpersoon in De sympathisant (The Sympathizer) van Viet Thanh Nguyen heeft een Oosterse en Westerse achtergrond. Een ideaal uitgangspunt om thema’s als identiteit, loyaliteit en verraad eens flink onder de loep te nemen. Maar dan wel in de vorm van een echte pageturner, dankzij het spannende leven van de hoofdpersoon als dubbelspion en de zeer vlotte schrijfstijl van Nguyen. Een aanrader dus deze roman, die in 2016 de Pulitzer Prize voor fictie won.

Van Vietnam naar de VS

Er zijn weinig romanpersonages waarop de term ‘dubbelleven’ meer van toepassing is dan op de hoofdpersoon van De sympathisant. Als kind van een Vietnamese jonge moeder en een Franse priester groeit hij op in een klein dorp in het Noorden van Vietnam. Zijn studentenjaren brengt hij door in Californië. Daar dompelt hij zich, als spion in opleiding, onder in de Westerse cultuur. Hij leert er alles over de Amerikaanse geschiedenis en literatuur, volmaakt zijn Amerikaans Engels taalgebruik inclusief slang en geniet van de geneugtes des leven als softdrugs en seks.

Nergens thuis

Je zou de hoofdpersoon in De sympathisant dan ook een Vietnamese westerling of een Westerse Vietnamees kunnen noemen. Welke van de twee je kiest, hangt sterk af van de locatie waar hij zich op dat moment bevindt en binnen welke sociale context hij op dat moment opereert. In alle mogelijke combinaties hiervan weet de hoofdpersoon zich redelijk soepel te handhaven. Hij voelt zich echter nergens 100% thuis en wordt overal met flink veel argwaan bekeken. Hij is een bastaard, in biologische en maatschappelijke zin. Troost vindt hij in de woorden van zijn moeder:

Denk eraan, je bent niet de helft van iets, je bent het dubbele van alles!

Heen en weer tussen de VS en Vietnam

Tijdens de oorlog in Vietnam (1955-1975) werkt hij in de staf van een Amerikaanse generaal. Een ideale positie om te spioneren voor de Vietcong, waarmee hij banden heeft aangeknoopt tijdens zijn studie in Amerika. Aan het einde van de oorlog vlucht hij undercover naar de VS, samen met een flink aantal andere Vietnamezen die met de zuidelijke partij tegen de Vietcong vochten. Hij belandt via een vluchtelingkamp bij San Diego uiteindelijk in Los Angeles. Daar zet de hoofdpersoon zijn spionagewerk voort door de contrarevolutionaire acties van zijn landgenoten in de gaten te houden. Dit brengt hem later weer naar Vietnam.

Twee gezichten en twee persoonlijkheden

Zelf noemt de hoofdpersoon zich een man met niet alleen twee gezichten, maar ook met twee “minds”. Iemand die alles van twee kanten bekijkt. Daarmee past De sympathisant prima in een traditie van migrantenliteratuur, waarin de complexe relatie met de gewoontes uit het land van herkomst en die in de huidige leefomgeving centraal staat. Dit met alle grappige anekdotes, pijnlijke, verdrietige vluchtverhalen en kritische maatschappelijke observaties die daarbij horen:

Grappig is bijvoorbeeld de manier waarop de hoofdpersoon zijn landgenoten beschrijft:

Zelfs als zij in de hemel waren, zouden onze landgenoten nog kans zien om op te merken dat het er niet zo lekker warm was als in de hel.

Pijnlijk verdrietig is het overlijden van de vrouw en dochtertje van zijn beste vriend tijdens hun vlucht uit Saigon:

Twintig meter van me af zat Bon geknield op de grond, hij hield Linh tegen zijn borst gedrukt. Een rood hart verspreidde zich langzaam over haar witte bloes. […] Bon maakte een geluid dat ik nog nooit van hem had gehoord, een diep, hees gebrul van verdriet. Tussen Linh en hem lag Duc, zijn ogen weggedraaid, en toen ik man en vrouw uit elkaar trok zag ik de grote bloederige bende van Ducs borst, waar een kogel doorheen gegaan was die daarna zijn moeder doorboord had.

En kritisch is de hoofdpersoon op de manier waarop zijn uiterlijk bepaalt hoe hij in Amerika wordt behandeld:

Ik mocht dan half Aziatisch zijn, in Amerika was het alles of niets als het op ras aankwam. Je was blank of je was het niet. […] hoewel ik een Amerikaan was voorzien van vele kaarten – een rijbewijs, een Social Security-kaart en een verblijfsvergunning – beschouwde Violet me nog steeds als buitenlander […] ze zag iemand anders dan mij, omdat ze beeltenissen op haar netvlies had van alle castraten die door Hollywood waren verzonnen om de plek in te nemen van echte Aziatische mannen. Ik heb het nu over karikaturen zoals Fu Manchu, Charlie Chan, Number One Son, Hop Sing – Hop Sing! – en de Jap met de scheve tanden en zijn brilletje die niet zozeer werd gespeeld als wel werd bespot door Mickey Rooney in Breakfast at Tiffany’s.

Spion voor de communisten

De sympathisant is naast een immigrantenroman ook een spionage- en oorlogsroman, met alle spannende, bloederige en gruwelijke avonturen die daarbij horen. Zoals de genoemde ontsnapping uit Vietnam waarbij zijn beste vriend vrouw en kind verliest. Of enkele dodelijke missies in Amerika die de hoofdpersoon uitvoert om zijn dekmantel als ‘contrarevolutionair’ veilig te stellen. En een infiltratiemissie wanneer hij undercover met de contrarevolutionairen terugkeert naar Vietnam, gevolgd door gevangenschap en marteling omdat men in Vietnam niets van zijn missie af lijkt te weten.

Een eerlijke bekentenis?

Als vorm heeft Nguyen ervoor gekozen de roman te schrijven als een bekentenis van de hoofdpersoon aan de kampcommandant die hem, terug in Vietnam, gevangen houdt. Je zou ook van een biecht kunnen spreken, om een term te gebruiken die beter aansluit bij het priesterschap van zijn vader. Dit gegeven werkt niet alleen goed omdat de hoofdpersoon zo zijn verhaal kan vertellen, maar ook omdat hij zijn bekentenissen onder dwang opschrijft. Als lezer sta je voor de vraag: hoe eerlijk is de hoofdpersoon over de motieven die hij noemt voor zijn daden? Is hij wel de contrarevolutionaire spion die hij zegt te zijn of verzint hij dit verhaal om zijn eigen hachje te redden? Ook dat geeft de roman weer een extra dimensie.

Intertekstuele puzzel

De bekentenis van de hoofdpersoon is met alle reflecties daarin op identiteit, maatschappij en historische gebeurtenissen zeker geen verklaring die je normaal gesproken verwacht van iemand die leeft onder de constante druk van gevangenschap en marteling. In dit opzicht is de roman niet erg geloofwaardig. Maar dat geldt voor het gros van alle spionage- en oorlogsromans uiteraard. Bovendien biedt deze vorm de schrijver de kans flinke brokken intertekstualiteit in de roman te verwerken. Soms door letterlijke verwijzingen, soms ook door scènes die je als lezer direct doen denken aan andere romans. En, je raadt het al, ook dit geeft de roman weer een extra dimensie.

1984 in Vietnam

Een goed voorbeeld hiervan is de ondervraging van de hoofdpersoon aan het einde van de roman. De commandant is niet tevreden als de hoofdpersoon vertelt dat hij veel van de commandant heeft geleerd tijdens die ondervragingen. Hij wil meer:

Mag ik je een raad geven’, zei hij. ‘De gevangenen zeggen tegen me wat ik wil horen, maar ze snappen niet dat ik oprechtheid verlang. Daar draait onderwijs toch om? Dat een leerling zover komt dat hij oprecht zegt wat de leraar wil horen? Onthou dat maar.’ 

Dit lijkt uiteraard op 1984 van George Orwell, waarin Winston Smith niet alleen moet zeggen dat twee plus twee vijf is, maar dat ook moet menen.

Het vierdubbele van alles

Wat is mijn identiteit vraagt de hoofdpersoon in De sympathisant van Viet Thanh Nguyen zich af. Ook van de roman zelf zou je je zoiets kunnen afvragen. Wat heb je in handen? Ik noemde het al een spionageroman, migrantenverhaal, persoonlijke bekentenis en intertekstuele puzzel. Het risico van zo’n ambitieuze constructie is dat geen van de uitgangspunten goed uit de verf komt. Dat is voor De sympathisant gelukkig niet het geval. De roman is niet een kwart van alles, maar het vierdubbele.

Apocalyps Now

Hoogtepunt in de roman is de beschrijving van de opnames van de film The Hamlet. Een niet te missen verwijzing naar de film Apocalyps Now van Francis Ford Coppola. De hoofdpersoon is door de regisseur gevraagd als adviseur te zorgen dat de scènes in Vietnam er een beetje authentiek uitzien. Maar veel invloed op de film heeft hij niet. De Vietnamezen, gespeeld door Filipijnen, zijn vooral in beeld als rondvliegend vlees en sadistische martelaren. Pogingen van de hoofdpersoon daar wat meer nuance in aan te brengen, lopen op niets uit.

Waarom luisteren naar anderen als je boeken hebt gelezen?

De regisseur heeft naar eigen zeggen een prima reden om de adviezen van de hoofdpersoon niet op te volgen:

Ik heb me in jouw land verdiept, beste vriend. Ik heb Joseph Buttinger en Frances FitzGerald gelezen. Heb jij Joseph Buttinger en Frances FitzGerald gelezen? Hij is de belangrijkste historicus op het gebied van jouw kleine stukje van de wereld. En zij heeft de Pulitzer Prize gewonnen. Ze heeft jullie psychologisch ontleed. Dus ik denk dat ik wel iets van jullie volk afweet.’

Deze scène is misschien wat karikaturaal, het werkt wel.

Stereotypen

Nguyen is zelf ook niet bang om stereotypen te gebruiken in De sympathisant. Wat best grappig is, omdat de hoofdpersoon zoveel kritiek heeft op alle stereotyperingen waar hij mee te maken heeft. Sowieso geldt dat we in De Sympathisant nu eens niet naar de oorlog in Vietnam kijken met een Amerikaanse bril. In die Amerikaanse blik worden Vietnamezen (of eigenlijk alle niet-Westerlingen) eigenlijk altijd als stereotypen neergezet, ook in die films die kritisch zijn op de oorlog. Vooral de filmindustrie speelt daarin een belangrijke rol:

(…) dit was de eerste oorlog waarin de verliezers geschiedenis schreven in plaats van de overwinnaars, met dank aan de efficiëntste propagandamachine die ooit was gemaakt (…) De hogepriesters van Hollywood begrepen intuïtief de observatie van Miltons Satan, dat je beter de dienst kon uitmaken in de hel dan dienen in de hemel, beter een schurk, een loser of een antiheld kon zijn dan een deugdzame figurant, zolang je maar op het hoofdtoneel in de spotlights stond. (…) Ons lot was niet alleen dat we stom waren, we werden ook monddood gemaakt.

De miniserie The Sympathizer

Het knagen aan die stereotyperingen is ook een van de voornaamste ideeën achter de 7-delige miniserie die van de roman is gemaakt en sinds 14 april als The Sympathizer op HBO MAX is te zien. De belofte is dat de serie het einde en de nasleep van de oorlog in Vietnam vanuit een puur Vietnamees perspectief vertelt. Hoofdrollen worden gespeeld door onder andere Hoa Xuande, Fred Nguyen Khan en Toan Le. Robert Downey Jr. speelt zo’n beetje alle belangrijke Amerikaanse witte personages, als een soort van negatief spiegelbeeld van de stereotyperingen die Hollywood normaal gesproken gebruikt voor niet-westerlingen. Dat is erg leuk bedacht.

Receptie in Nederland

In Nederland heeft De sympathisant weliswaar enige aandacht gekregen, maar daar mag nog wel een schepje bovenop. Misschien dat de miniserie daarin verandering brengt. Dat verdient deze roman zeker. Hij is geschikt voor lange discussies in de klas, in de kroeg of aan de leesclubtafel. De roman is ook een prima cadeau voor mensen die alleen lezen op het strand of de camping. Zelf ga ik snel voor het vervolg: Vietnamees in Parijs.


Dit vinden jullie:

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Besproken boek

Titel:

De sympathisant

Schrijver:

Viet Thanh Nguyen

Uitgever:

Marmer B.V.

ISBN:

9789460686368

Vertaling:

Paul Bruijn, Jetty Huisman

Kaft van De sympathisant van Viet Thanh Nguyen

Vind je de Rode Muur leuk?

Dan wil je misschien wel een klein bedrag doneren. Bijvoorbeeld voor een kopje koffie.

Bedrag