Ivo Andrić

De geschiedenis van Višegrad verteld aan de hand van gebeurtenissen op en rond een brug. Vanaf de bouw (16^e eeuw) tot aan de vernietiging (Eerste Wereldoorlog) ervan.

Een nauwe, kwetsbare verbinding in de Balkan

In 1961 won Ivo Andrić de Nobelprijs voor literatuur. Een lauwerkrans voor zijn gehele oeuvre. Maar eerlijk gezegd kan ik me niet voorstellen dat Andrić deze prijs had gekregen als hij De brug over de Drina (Na Drini ćuprija, 1945) niet had geschreven. Het is, in ieder geval in West-Europa, veruit zijn bekendste roman. En het boek wordt door veel mensen tot op de dag van vandaag gezien als een goede bron om de complexe geschiedenis van Bosnië een beetje te leren kennen. Dit door de grote rol die thema’s als religie, nationaliteit en identiteit spelen in de roman. Een brug kan daarbij weliswaar voor verbinding zorgen, maar het blijft altijd een nauwe en kwetsbare verbinding.

Zoon van katholieke Kroatische ouders

Ivo Andrić werd geboren op 9 oktober 1892 in het gehucht Dolac, in de buurt van Travnik. Eind negentiende eeuw behoorde deze regio bij het Oostenrijks-Hongaarse Rijk; tegenwoordig is het onderdeel van Bosnië-Herzegovina. De ouders van Andrić waren katholieke Kroaten. Nadat zijn vader stierf toen hij twee jaar was, verhuisde Andrić naar Višegrad, waar een oom en tante hem verder opvoedden.

Schrijver, diplomaat en kameraad

Zijn eerste literaire werken schreef Andrić tijdens de Eerste Wereldoorlog. Zijn meest bekende werken schreef hij juist een wereldoorlog later: Drina ćuprija (De brug over de Drina), Travnička hronika (Bosnisch verhaal), en Gospođica (De vrouw uit Sarajevo). Deze drie romans werden alle drie in 1945 gepubliceerd. Andrić had er toen ook al een leven als Joegoslavisch diplomaat op zitten. In die functie ontmoette hij onder andere Gavrilo Princip, Adolf Hitler en Hermann Göring. Na de Tweede Wereldoorlog veranderde het koninkrijk Joegoslavië in de Socialistische Federale Republiek Joegoslavië, en schreef Kameraad Andrić talloze lofzangen op het proletariaat.

Bouwproject, spoorlijn, Oostenrijkers en oorlog

Kenmerkend voor de verhalen en romans van Andrić is dat hij belangrijke historische, politieke en maatschappelijke gebeurtenissen vertaalt naar de gevolgen daarvan voor het lokale leven van zijn personages. Zo ook in De brug over de Drina. Vier belangrijke historische gebeurtenissen zorgen in de roman voor grote omwentelingen in het leven van de inwoners van Višegrad: de bouw van de brug zelf, de aanleg van een spoorlijn, de komst van de Oostenrijkers en de Eerste Wereldoorlog.

In naam van de grote Mehmed Paša

De Ottomaanse grootvizier (soort minister-president) Mehmed Paša Sokolović gaf aan het einde van de 16e eeuw de opdracht tot het bouwen van de brug. Zelf was hij als jonge jongen uit het dorp Sokolovići (tegenwoordig zo’n 13 uur lopen van Višegrad) meegenomen naar Istanbul, waarbij de oversteek van de Drina veel pijn en moeite kostte. Met de brug wilde Mehmed Paša zijn geboortestreek een betere verbinding geven met het grote Ottomaanse Rijk. Hofarchitect Mimar Sinan Koca ontwierp de brug.

Een projectmanager met een missie

In Andrić’ roman lees je dat de bouw van de brug bepaald geen eenvoudige klus was. De hoofdverantwoordelijke ter plaatse was Abidaga. Je kunt hem gerust een man met een missie noemen, iemand die niet terugdeinst voor geweld en dwang om zijn doelstellingen te bereiken. Hierdoor raakt hij regelmatig in conflict met de lokale bevolking. Met als gewelddadig hoogtepunt de moord op Radisav. Deze opstandige boer wordt levend gespiest en sterft hoog boven de oever van de Drina een langzame, pijnlijke dood. Binnen de roman is dit een symbool voor de harde Ottomaanse onderdrukking waarmee de lokale bevolking te maken had.

Een centrale ontmoetingsplaats

Maar ere wie ere toekomt, de monumentale brug wordt uiteindelijk netjes opgeleverd, al is het iets later dan gepland. Vanaf het allereerste begin fungeert de brug en de directe omgeving ervan als een centrale plek waar mensen samenkomen, handelen en elkaar verhalen vertellen. Hoewel er voldoende spanningen en conflicten zijn, slagen alle culturele en religieuze stromingen (moslims, christenen en joden) in Višegrad erin samen te leven en te werken. De brug en de Drina symboliseren daarbij zowel de verbinding als de scheiding tussen deze gemeenschappen.

Tsjoek, tsjoek

De orde der dingen in Višegrad raakt flink verstoord door de opening van een treinstation in 1886. Het markeert een breuk met het verleden en modernisering van de regio. Ineens is het veel gemakkelijker om goederen vanuit ver gelegen gebieden te importeren en ze te exporteren. Dit zorgt voor zowel bedreigingen als kansen voor de lokale ambachtslieden en handelaren. En er komen ambtenaren, ingenieurs en arbeiders in de stad wonen, die betrokken zijn bij de bouw en het onderhoud van de spoorlijn. Zij introduceren nieuwe ideeën, gewoonten en levensstijlen.

Van praktisch naar symbolisch middelpunt

De spoorlijn heeft ook gevolgen voor de brug zelf, want zij is niet langer het centrale handels- en ontmoetingspunt van de stad. Dat verschuift naar de omgeving rond het station. Daar staat tegenover dat de symbolische functie van de brug juist groeit in die tijd. Nog altijd is ze de verbinding tussen de verschillende bevolkingsgroepen van beide oevers. Ze wordt ook steeds meer een monument voor het Ottomaanse verleden van de stad. Mede doordat Višegrad sinds 1878 (Conventie van Berlijn) onder Oostenrijks-Hongaars bestuur valt en de invloed van de Ottomanen op de regio verdwijnt.

Verzetten of doorleven

De bevolking ziet hoe Turkse legers zich terugtrekken uit Bosnië. De invloed van de Oostenrijkers op Višegrad is echter in eerste instantie beperkt. Hierdoor ontstaat er een machtsvacuüm met veel onzekerheden voor de lokale bevolking. Een deel van de moslims wil zich verzetten tegen de komst van de nieuwe christelijke heersers. Een groter deel wil vooral zo min mogelijk gedoe, mede omdat ze de middelen en manschappen niet hebben om verzet kansrijk te maken. Osman Effendi Karamanli is naar de stad gekomen om mensen warm te laten lopen voor het verzet. Maar dit lukt niet, mede door de spirituele leider Alihodja Mutevelić.

Vastgespijkerd

Als de Oostenrijkse soldaten de stad bijna genaderd zijn, vlucht Effendi Karamanli uit Višegrad, maar niet nadat hij aan een plaatselijke smid de opdracht geeft Alihodja met zijn oor aan de brug vast te spijkeren. Wat volgt is een nogal grappige passage waarin in eerste instantie niemand die opdracht serieus neemt. Ook Alihodja niet. Maar omdat het bevel wel rondzingt door de stad en de smid ook niet weet wat anders te doen, voert hij het uiteindelijk dan toch maar uit. Dit tot grote verbazing van de binnentrekkende Oostenrijkse soldaten, die Alihodja in die benarde positie vinden op de verder lege brug.

Meten en registreren

Op de plek waar Alihodja vastgespijkerd zat, bevestigen de Oostenrijkers een communiqué aan de brug waarin ze verklaren als vrienden te komen en de chaos en het geweld in Bosnië-Herzegovina willen stoppen. Bovendien roepen ze de inwoners op de soldaten als vrienden te verwelkomen en weer gewoon aan het werk te gaan. Vanaf dat moment gelden de Oostenrijkse wetten en regels in Višegrad, en komen er veel nieuwe inwoners – lees: metende en registrerende ambtenaren – in de stad. Ook zij brengen weer nieuwe architectonische stijlen, kleding, voedsel en gewoonten mee.

Lotte

Een vrouw die prima gedijt onder het nieuwe Oostenrijkse bewind is Lotte. Ze runt het hotel Hotel zur Brücke van haar zwager Zahler zo daadkrachtig en succesvol dat het hotel in de volksmond Lotte’s Hotel wordt genoemd. In het hotel komt een diverse groep gasten samen om te drinken, eten, kaarten en praten. In een ruimte voor het gewone volk en een aparte kamer voor de ‘hogere heren’. Was ooit de brug de centrale ontmoetingsplek in de stad, nu verschuift die functie voor een groot deel naar de verschillende horecagelegenheden. Al blijft vooral de jeugd nog op de brug samenkomen. Voor de liefde en om hun jeugdige, opruiende praatjes met elkaar te delen.

Boem, boem

Aan alle levendigheid op en rond de brug komt een einde als de Eerste Wereldoorlog uitbreekt. De brug wordt een belangrijk mikpunt voor bommen van zowel de Oostenrijkers als de Serviërs. De bevolking vlucht naar veiligere oorden. De gasten komen niet langer naar Hotel zur Brücke, wat leidt tot financiële problemen voor Lotte. En zelf moet ze vanwege de bombardementen het hotel ook verlaten. Eenmaal in veiligheid wordt ze overvallen door een verschrikkelijke zenuwinzinking die ze nooit meer te boven komt. De brug overleeft alle bombardementen. Maar als de Serviërs te dichtbij komen, blazen de Oostenrijkers een flink deel van de brug op. Alihodja wordt door de rondvliegende brokstukken geraakt. De roman eindigt als hij zijn laatste adem uitblaast.

Er is leven na de oorlog

Buiten de romanwerkelijkheid was, en is, er gelukkig nog leven voor de brug. Na de Eerste Wereldoorlog wordt deze gerepareerd, en tot de dag van vandaag is de brug een belangrijk onderdeel van het leven in Višegrad. Inmiddels ook als toeristische trekpleister, nu de brug ook op de UNESCO-Werelderfgoedlijst terecht is gekomen. Wel is het leven in en rond de brug nog een aantal maal flink opgeschud. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bijvoorbeeld. En tijdens de conflicten in de jaren ’90 die ontstonden na het uiteenvallen van Joegoslavië.

Kunnen die volkeren wel samen?

De vaak gewelddadige verstoring van het vreedzaam samenleven van verschillende geloven en etniciteiten op de Balkan maakt van De brug over de Drina een roman die nog altijd actueel is. Want laat de roman niet zien dat dit vreedzaam samenleven nooit duurzaam is? Dat Bosnië een land is van onoverbrugbare etnische haat? Het is een lezing die veel nationalistische opruiers en oorlogsmisdadigers tijdens de jaren ’90 eropna hielden. Ook veel westerse analyses grijpen terug naar zo’n lezing van de roman om de complexe politieke situatie op de Balkan te verklaren. Daarbij gesteund door het heersende idee dat inwoners van de Balkan op de eerste plaats emotionele mensen zijn, die niet zo goed tot rationeel handelen in staat zijn.

Een rustig, prettig leven

Het is zeer de vraag of Andrić zich in deze visie op de Balkan zou herkennen. En een nog belangrijkere vraag voor deze bespreking is of dit een correcte lezing van de roman is. Dat lijkt mij niet. In De brug over de Drina is er weliswaar veel aandacht voor de verschillende achtergronden van de personages en voor de spanningen die dat met zich meebrengt. Maar we zien toch vooral hoe de inwoners hun best doen om, ondanks alle verschillende opvattingen, geloven en gewoontes, samen te leven. Een rustig, prettig leven, dat is waar het merendeel van de personages naar streeft.

Totdat de buitenwereld zich ermee bemoeit

Het zijn juist externe factoren die het evenwicht in de stad telkens weer verstoren. Het zijn immers niet de inwoners van Višegrad die besluiten een brug te bouwen. Zij besluiten ook niet een spoorlijn aan te leggen. Ze hebben de Oostenrijkers niet uitgenodigd. En ze zijn ook de Eerste Wereldoorlog niet begonnen. De studerende jeugd verkondigt weliswaar veel nationalistische en revolutionaire ideeën op de brug. Maar die ideeën hebben ze voornamelijk op universiteiten ver weg opgedaan.

Een humanist

Na het uiteenvallen van Joegoslavië claimden zowel de Kroaten, de Serviërs als de Bosniërs Ivo Andrić als hún schrijver. Maar mocht je in De brug over de Drina al graag een boodschap lezen, dan is dat eerder een humanistische dan een nationalistische. De brug is misschien het materiële en symbolische middelpunt van de roman; de vele personages maken uiteindelijk het verhaal. Ik noemde er al een aantal in deze bespreking. Maar er zijn er nog veel meer. Bijvoorbeeld de mooie Fata, die door haar vader wordt uitgehuwelijkt en nog voor de officiële ceremonie in haar bruidsjurk van de brug springt. Of Milan, een gokverslaafde die na iedere uitspatting terugkomt met zijn zakken uitpuilend van het geld of juist met lege zakken en zonder zijn horloge en juwelen; in beide gevallen met een gezicht zo bleek als van een zieke man.

‘Was kümmert uns Wischegrad?’

Eerlijk is eerlijk, het zijn ook juist al die personages, waarvan bij allemaal ook nog eens hun familieachtergronden uitvoerig word verteld, die vooral van het tweede deel van De brug over de Drina soms een langdradige bedoening maken. ‘Taai en traag’ schijnt Marcel Reich-Ranicki de roman in 1960 genoemd te hebben. Dus ik bevind me in goed gezelschap als ik dat zo opschrijf. Reich-Ranicki voegde daar aan toe: ‘Wat kan ons Višegrad schelen?’ Er zijn dagen dat ik niet aan die stad denk. Best veel eigenlijk. Maar dat geldt voor zo’n beetje alle steden in de wereld. Niet alle romans kunnen in Nijmegen spelen. En ook wij hebben een fantastische brug, maar de cultuurhistorische waarde ervan is net ietsjes minder dan de brug in Višegrad. En dit komt mede door de roman van Andrić.

Pascal Klaassen
(augustus 2025)

Literatuurlijst

Voor dit artikel maakte ik gebruik van de volgende bronnen:

de Rode Muur

Ivo Andrić – De brug over de Drina